11 Aralık 2019 Çarşamba

Taylan Katak

Taylan Katak

m.taylankatak1986@hotmail.com
22 Temmuz 2019 Pazartesi 17:51

Yazılı kültürün tarihine yolculuk

Ülkemizde kitap okuma alışkanlığının üst seviyelerdeolduğunu söyleyemeyiz.

Okuma alışkanlığımızın gelişmemesinde pek çok parametreetkili. Tarihsel nedenler bu parametrelerden birisi.

Belki de en önemlisi.

Yazı kültürümüz çok eskiye dayanmıyor.

Tarihsel olarak baktığımızda, sözlü kültüre daha yatkınolduğumuzu görüyoruz.

***

Anadolu topraklarında sözlü edebiyatın ve usta-çırakilişkisinin bu kadar köklü olmasının nedeni bu olabilir.

Bu topraklar sayısız halk ozanı yetiştirdi.

Zengin bir kültürel mirasa sahibiz.

Ancak yazılı kültür söz konusu olduğunda, aynı zenginliktenbahsetmemiz mümkün değil.

***

Tarihimizde çok önemli yazılı eserlere imza attığımız, eskiçağlarda oldukça değerli yazılı yapıtları hayata geçirdiğimiz doğru.

Fakat bu eserler edebi eserden çok tarihsel eser ve anıtniteliği taşıyor. Dönemin tarihine ve yaşanmışlıklarına ışık tutuyor.

Aydınlanma Çağı Düşünürleri, Reform, Rönesans, SanayiDevrimi ve Fransız İhtilali ile birlikte yükselişe geçen ilerici hareketlerneticesinde Avrupa, kültür-sanat hayatında büyük gelişmeler kaydetti.

***

Bizim ise yazılı edebiyattaki gelişmemiz matbaayı kullanmayabaşlamamızla doğru orantılı oldu.

Osmanlı’nın son dönemlerinde matbaanın kullanılmaya başlanmasıylabirlikte yazılı edebiyatta da etkin olmaya başladık.

Matbaa tarihte ilk olarak Çin’de kullanılmaya başlandı.

Çin’in ardından Uygur, Japonya ve Kore gibi bölgelereyayıldı.

Ancak modern anlamda bir baskı aracı olarak matbaanın1440’larda Johannes Gutenberg tarafından icat edildiği kabul edilir.

***

Matbaayı bulan kişi Gutenberg olmasa da Gutenberg’ingeliştirdiği teknik modern matbaacılığın başlangıcı olarak görülür.

Gutenberg’in matbaa tekniği kısa zamanda önce Avrupa’yaardında da dünyaya yayıldı.

Gutenberg’in tarihin seyrini değiştiren buluşu II. BayezidHan döneminde Osmanlı topraklarına girdi.

Osmanlı İmparatorluğu’ndaki ilk basımevini Yahudi asıllıDavid ve Samuel Nahmes kardeşler kurdu.

***

Yahudilerin ardından Ermeniler ve Rumlar da matbaayı yoğunşekilde kullanmaya başladı.

1727 yılında İstanbul’da Türkçe baskı yapan ilk makineçalıştı.

Nahmes kardeşlerin Osmanlı’daki ilk basımevini kurmasındanyaklaşık 200 yıl sonra ilk kez Türkçe metin basıldı.

Bu süre zarfında gayrimüslim Osmanlı yurttaşları tarafındankurulan basımevlerinde hiç Türkçe metin basılmamıştı.

Türkçe baskı yapan matbaaların 1727’ye kadar kurulamamasındaen önemli etken olarak geleneksel yazıcılıkla uğraşan kişilerin tepkisisöylenebilir.

***

Zira bu kişiler şeyhülislamlık ve medreselerce dedesteklendi.

1700’lü yıllara gelindiğinde, hızla güçlenen Batı uygarlığıkarşısında daha fazla geri kalmamak adına Osmanlı’da çağdaşlaşma ve batılılaşmadüşüncesi egemen oldu.

Bu düşüncenin de etkisiyle İbrahim Müteferrika ve SaitEfendi’ye 1726 yılında Türkçe baskı yapacak bir basımevi kurma izni verildi.

***

Bu izin el yazmacılarının ve geleneksel yazıcılıkla uğraşankişilerin protestolarına sebep olsa da dönemin devlet erkanı protestolara direndive basımevini kuranları destekledi.

 Matbaanın bu topraklara girişi ve Türkçe baskı yapmayabaşlaması oldukça zorlu bir sürecin ardından gerçekleşti ve zamanla oldukçaönemli çalışmalara imza atıldı.

Günümüzün yazılı kültürünün oluşmasında o dönem verilenemeklerin büyük bir payı var.

***

Türkçe baskıyı esas aldığımızda, yaşadığımız coğrafyadamatbaanın 300 yıldan az bir geçmişi var.

Bu gelişmiş bir yazılı kültürün oluşması için yeterli birsüre değil. Özellikle de yazılı kültür anlamında gelişmiş ülkelerebaktığımızda, matbaayı kullanmaya onlardan çok daha geç başlamış olduğumuzortada.

Bu gecikme kültür-sanat hayatını da okuma alışkanlıklarınıda etkiliyor hiç şüphesiz.

***

Ülkemizde kitap okuma ortalamasının düşük olmasını butarihsel durumla örtüştürebiliriz.

İnsanlarımız genellikle konuşmayı, sohbeti sever.

Görsel hafızamız kuvvetlidir.

Bunu tarihsel olarak sözlü kültüre olan yatkınlığımızlabağdaştırabiliriz. Kitap okumaktan ziyade sohbet etmeyi veya televizyonizlemeyi tercih ediyoruz.

Henüz oturmamış olan ancak hızla gelişen bir okumakültürümüz var. Özellikle yeni nesil içerisinde kitap okuma oranı hızlaartıyor.

Ancak bu artış nitelikli bir artış mı, orası tartışmaya açıkbir konu.


YORUM EKLE

Güvenlik Kodu

YAZARA AİT DİĞER YAZILAR

ÇOK OKUNANLAR